Fryslân Fernijt III

Fryslân Fernijt III: 22 innovatieve samenwerkingsprojecten van Friese bodem. Projecten die vernieuwend en experimenteel zijn. Waar lef voor nodig is. De Provincie Fryslân steunt projecten als deze. Met Fryslan Fernijt III geeft ze ondernemers de kans om hun ideeën tot uitvoer te brengen.

Een overzicht van alle projecten

Fryslân Fernijt III startte in januari 2011 en loopt door tot december 2013. De projecten zijn op te delen in vier thema’s: Duurzame Energie, Water, Recreatie en Toerisme en Gezond ouder worden. In dit magazine staan alle projecten nog eens op een rijtje. Wat hielden ze in? Wat zijn de resultaten? En hoe gaan ze na Fryslân Fernijt verder? Ontdek het in dit digitale magazine.

Fryslân Fernijt IV: een nieuwe ronde

Ook nu Fryslân Fernijt III ten einde loopt, wil de provincie Fryslân innovatie blijven stimuleren. In 2014 gaat daarom Fryslân Fernijt IV van start. Een nieuwe ronde innovatieve projecten waaraan de provincie graag haar steun verleent. Kijk voor meer informatie over Fryslân Fernijt IV op www.fryslan.nl/fryslanfernijt.

Duurzame Energie

Een provincie die uiteindelijk niet meer afhankelijk is van fossiele brandstoffen als olie en aardgas. Een provincie met ‘groene’ banen. Een duurzame provincie. Dat is de toekomst van Fryslân! Aan de basis daarvan ligt innovatie. Samen aan de slag om energie te besparen en op duurzame wijze energie te produceren. Samen innoveren. Voor een sterk en duurzaam Fryslân.

Drie categorieën

Binnen het thema Duurzame Energie vallen tien projecten, onder te verdelen in drie categorieën: het opwekken van duurzame energie, duurzame mobiliteit en energiebesparing in de gebouwde omgeving. Een greep uit de projecten: algen produceren voor de productie van groen gas. Een elektrische auto reserveren met een app. Energie besparen met een warmteschil rond je huis. Stuk voor stuk verschillend, maar stuk voor stuk innovatief.

Bekijk alle projecten

Klik op de knoppen hierboven om de projecten binnen het thema Duurzame Energie te bekijken.

NEW-BO

Groengas opslaan en vervoeren gebeurt meestal door het te koelen tot vloeibaar LNG, of het te comprimeren tot CNG. Dat kost veel energie en dus veel geld. Bareau BV ging in samenwerking met Orange Gas en de Rijksuniversiteit Groningen op zoek naar een efficiëntere manier. Die vonden ze: door het gas te verpakken in ijs. Is het gas eenmaal verpakt, dan zal het ijs niet meer smelten. Gekoeld of gecomprimeerd transporteren en opslaan is dan overbodig. En dat bespaart geld!

Werkwijze

Een nieuwe manier vinden voor de opslag, het transport én gebruik van groengas vergt uitgebreid onderzoek. Want hoe zorg je ervoor dat het gas in ijs adsorbeert en vervolgens blijft zitten? En hoe sla je zoveel mogelijk gas in zo weinig mogelijk ijs op? Met veel tests en uitgebreide experimenten boekten de ondernemers stapje voor stapje vooruitgang.

Resultaten

Door groengas in ijs te verpakken, kan het voor meer doeleinden gebruikt worden én wordt het rendement hoger. Overal ter wereld werken onderzoekers aan deze methode. Maar NEW-BO mag zich koploper noemen. In 1 liter ijs verpakken zij inmiddels meer dan 100 liter gas.

Toekomst

Helemaal afgerond is het project nog niet. Samen met onderzoekers van de Hanzehogeschool en de Rijksuniversiteit Groningen wordt er gebrainstormd over het doorontwikkelen van de techniek. Zodat er straks geen 100, maar 160 liter gas in 1 liter ijs past. Zodat de drempel om groengas op te slaan, vervoeren en gebruiken steeds iets lager wordt.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Kirsten Zagt. Mail naar kirsten.zagt@bareau.nl of bel 06-81501470.

De flexibele, hoogrendements zonnepanelen zijn door hun lage gewicht en weersbestendigheid zeer geschikt voor bijvoorbeeld boten en auto’s.

De zonnepanelen op een boot tijdens de Almelose Haven Dagen.

Flexibele zonnepanelen.

De hoogrendements converter werd al gebruikt tijdens de World Solar Challenge in Australië.

Flex Sunpower

Zonnepanelen met een hoog rendement bestaan al. Flexibele zonnepanelen ook. Maar een combinatie van die twee, die was er nog niet. Flex Sunpower bracht daar verandering in. De panelen werden semi-flexibel, weersbestendig en licht. Daardoor zijn ze erg geschikt voor bijvoorbeeld boten en auto’s. Naast de panelen zelf, werd ook een hoogrendements converter ontwikkeld. Die zet de energie vanaf het zonnepaneel met een hoge efficiëntie om tot bruikbare energie. Om bijvoorbeeld een accu mee te laden.

Werkwijze

De zonnepanelen zijn opgebouwd uit hoogefficiënte zonnecellen. Om die cellen bij elkaar te houden, moeten ze worden ingekapseld. Dat kan op allerlei manieren. De ondernemers gingen op zoek naar de meest geschikte manier. Vooral een goede weersbestendigheid en levensduur waren daarbij van belang. Een aantal materialen kwam door de eerste selectie. Daarmee werden proeven gedaan. Met het materiaal dat als winnaar uit de bus kwam, werd gebruikt om een aantal prototype panelen te ontwikkelen.

Resultaten

De testpanelen waren goed, maar de levensduur ervan kon nog beter, concludeerden de onderzoekers. Daarom startte opnieuw de zoektocht naar een goed materiaal. Ondertussen boekt de hoogrendements converter al succes: die zijn gebruikt tijdens de World Solar Challenge, die onlangs plaatsvond in Australië.

Toekomst

Het doel van Flex SunPower is natuurlijk om uiteindelijk de flexibele, hoogrendements zonnepanelen en de efficiënte converter op de markt te brengen. Daarom zoeken de ondernemers op dit moment naar goedkopere productiemethoden. Aan de zonnepanelen wordt ook nog gewerkt: die zijn al goed, maar kunnen nóg beter.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Mark Scholten. Mail naar mark@mgelectronics.nl of bel 0587-508947.

De installatie waarmee elektriciteit wordt opgewekt uit warm water.

De installatie waarmee elektriciteit wordt opgewekt uit warm water.

Ontwikkeling warmwatermotor

Warmwatermotoren wekken elektriciteit op uit warm water. Om dat rendabel te kunnen doen, moest het water 90 graden Celsius of warmer zijn. Na dit project echter niet meer. Met nieuwe technologie is 65 tot 85 graden Celsius voldoende om de motoren te laten draaien. En dat is voor het eerst in de geschiedenis. In de Friese bodem zit veel water van deze temperatuur. Ook afvalwater uit de industrie is ongeveer zo warm. Met water dat voorheen verloren ging, kan nu elektriciteit worden opgewekt. Fossiele brandstoffen zijn overbodig, en uitstoot? Die is er niet.

Werkwijze

Om van water tot elektriciteit te komen, wordt het water allereerst via een warmtewisselaar in contact gebracht met een vloeibare koelvloeistof. Door het warmteverschil wordt de vloeistof gasvormig en zet deze uit. Dat gas, waar door de uitzetting veel kracht in zit, zet de warmwatermotor in beweging. De motor produceert vervolgens de elektriciteit.

Resultaten

Ook voor Fryslân Fernijt III van start ging, werkten de ondernemers al jaren hard aan dit project. Dat er energie in warm water zat, wisten ze. De grote vraag was hoe ze die energie daaruit kregen. Nu het einde van Fryslân Fernijt in zicht is, is er de warmwatermotor. Daarmee lijkt het inzetten van geothermie, warm water uit de bodem, op grote schaal binnen handbereik.

Toekomst

Geothermie heeft de toekomst, zo stellen de projectleiders. Zeker in Fryslân: in de Friese bodem zitten namelijk grote hoeveelheden warm water in de bodem. De warmwatermotor wordt de komende jaren daarom doorontwikkeld. Zodat we over drie tot vijf jaar volop elektriciteit opwekken uit water. Gewoon uit de Friese grond.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Piet van der Hoop. Mail naar vanderhoop@newtongreenpower.nl of bel 058-2130742.

In de silo wordt de dunne fractie uit de mest opgeslagen. Hieruit worden biogas en kunstmest gemaakt.

Door middel van elektrolyse, die plaatsvindt in deze installatie, worden de mineralen van de mest gescheiden.

Interview met Jeroen Tideman, projectleider Manure

Hoe kwamen jullie op het idee om mest te verwerken? ‘Nederlandse boeren kampen al jaren met een mestoverschot en betalen bakken met geld om al die mest af te voeren. Bovendien neemt, door het gebruik van kunstmest, de bodemvruchtbaarheid steeds meer af. Tel daarbij op dat in 2015 het melkquotum verdwijnt, waardoor boeren zullen uitbreiden en met nog meer mest te maken krijgen. Er moet dus iets veranderen. En daar zijn wij aan gaan werken.’

De Manure zet mest om in biogas, een bodemverbeteraar en een kunstmestvervanger. Wat zijn de voordelen daarvan? ‘Allereerst zijn er de kosten. Mest hoeft niet meer afgevoerd te worden. Door de waardevolle stoffen uit de mest te hergebruiken, kun je er zelfs geld mee verdienen. Je hoeft bijvoorbeeld geen kunstmest meer te kopen. En produceer je meer kunstmestvervanger dan je nodig hebt, dan kun je die zelfs verkopen. Ook niet onbelangrijk is de veiligheid. Er sterven jaarlijks mensen door de gevaarlijke gassen in mest. Wij zetten de gassen om: van methaan maken we biogas en ammoniak is de grondstof voor onze kunstmestvervanger. Dan zijn ze niet langer schadelijk.’

Is de Manure klaar om op de boerderij geplaatst te worden? ‘Een groot deel van de installatie draait al naar behoren. Sommige onderdelen van het proces willen we echter nog verbeteren. Bovendien willen we de installaties, voordat we die op boerderijen plaatsen, vereenvoudigen. Zodat de drempel voor boeren om er één aan te schaffen, laag is.’

Groen gas uit mest voor energieneutrale mestraffinage

Vroeger was de mest van zijn vee onmisbaar voor de boer. Maar na de introductie van kunstmest verloor het ‘bruine goud’ zijn waarde en ontstond er zelfs een mestoverschot. Het project Manure brengt daar verandering in. De Manure is een installatie die op de boerderij geplaatst wordt. Het apparaat zet mest om in kunstmest en een bodemverbeteraar en produceert tegelijkertijd biogas.

Werkwijze

De Manure moet niet alleen in staat zijn mest te verwerken, maar die ook nog eens omzetten in waardevolle materialen. Bovendien werkt de installatie energieneutraal: hij draait op zelfgeproduceerd biogas. Het bouwen van zo’n installatie, daar gaan nogal wat tests en proeven aan vooraf. Het prototype werd gebouwd op de Dairy Campus in Leeuwarden. En toen kon er pas echt getest worden.

Resultaten

Op papier werkte de Manure als een trein. Maar was dat in de praktijk ook zo? De tests op de Dairy Campus leverden het bewijs: het produceren van biogas en de bodemverbeteraar gaat volgens het boekje. Het maken van de kunstmestvervanger is een project op zich en vergt nog verdere ontwikkeling.

Toekomst

In 2015 moet de Manure zijn intrede op boerderijen doen. Dan verdwijnt namelijk het melkquotum en zullen boeren waarschijnlijk hun veestapel uitbreiden. Meer vee betekent meer mest. Mest die nu nog geld kost, maar na de introductie van de Manure juist geld oplevert.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Jeroen Tideman. Mail naar info@bioclear.nl of bel 050-571 84 55.

De aanleg van de Actieve Schil op het dak van één van de testhuizen in Bakhuizen.

De aanleg van de Actieve Schil op één van de testhuizen in Bakhuizen.

Over de Actieve Schil wordt een dunne laag stucwerk aangebracht.

Actieve Schil

Wie energie wil besparen in zijn woning, kiest vaak voor extra isolatie. Maar dat is niet langer de enige optie. De projectleiders van het project Actieve Schil ontwikkelden een warmteschil: een netwerk van leidingen rondom het huis met daaroverheen een dunne laag stucwerk. Met aardwarmte zorgen die ervoor dat de temperatuur rond het huis constant zo’n 10 graden Celsius blijft. De centrale verwarming hoeft minder te stoken, de energierekening wordt lager en de uitstoot minder.

Werkwijze

De warmteschil bestaat uit een netwerk van leidingen in de schil van de woning. Het warmteverschil tussen binnen en buiten is kleiner. Dus zelfs als het vriest, hoeft de verwarming alleen maar de warmte te leveren alsof het buiten 10 graden is.

Resultaten

De Actieve Schil wordt momenteel getest in twee identieke woningen in Bakhuizen. Eén woning heeft een Actieve Schil, de ander niet. Wel zijn ze beide voorzien van meetapparatuur. Al tijdens de zomer was het effect van de warmteschil aanzienlijk. Maar pas in de winter, als de centrale verwarmingen normaal gesproken volop aan het werk gaan, zal het verschil pas echt duidelijk worden.

Toekomst

Een jaar lang worden de Bakhuizer huizen onderworpen aan de proef. Daarna zullen de resultaten uitwijzen of de Actieve Schil daadwerkelijk een verlaging van de energiekosten oplevert. De uitdaging die dan volgt, is om het systeem geschikt te maken voor alle huizen. Ook die met schuine buitenmuren, dakkapellen of bijzondere vormen.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Xander Beetsma. Mail naar xander@lugus.nl of bel 0513-645000.

Een schematische weergave van de werking van de compacte elektromotor.

Het opbouwen van de compacte elektromotor.

Het opbouwen van de compacte elektromotor.

Het opbouwen van de compacte elektromotor.

Het opbouwen van de compacte elektromotor.

De compacte elektromotor, klaar om in een voertuig geplaatst te worden.

Compacte elektromotor en -generator

Kan een elektromotor compact en licht worden gemaakt en toch net zo efficiënt werken als een grote motor? De samenwerkende projectleiders van het project Compacte Elektromotor gingen de uitdaging aan. Elektromotoren wegen vaak honderden kilo’s. De motor van deze ondernemers nog geen 25. Een lichte, compacte motor komt van pas bij sportvliegtuigen en boten, maar ook bij elektrische auto’s. De accu van deze auto’s is al groot en zwaar - een lichte, kleinere motor is dan wel zo handig.

Werkwijze

De theorie achter de uitvinding, die was er al. Met de tekeningen en berekeningen gingen de projectleiders aan de slag. Door de motor anders op te bouwen en de magneten anders te plaatsen dan in een reguliere elektromotor, wisten ze een compacte, lichte versie te bouwen. Een eerste prototype werd in een boot en een auto gebouwd.

Resultaten

Het prototype van de lichte, compacte elektromotor is inmiddels klaar. Sterker nog: een boot die voorzien werd van de motor, nam al deel aan een wedstrijd van de Stifting Elektrysk Farre Fryslân (SEFF) en werd ook nog eens winnaar.

Toekomst

Een nieuw type motor op de markt brengen is niet eenvoudig. De motoren moeten jarenlang getest en doorontwikkeld worden. Het zal dan ook nog even duren voor de compacte elektromotor op grote schaal gebruikt kan gaan worden. Desalniettemin blijft het doel om in de toekomst auto’s, boten en vliegtuigen te kunnen voorzien van een kleine, lichte elektromotor.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Roland Notermans. Mail naar roland@newtontechnology.nl of bel 06-13115402.

De opstelling van de Beddingmaster op de Dairy Campus in Leeuwarden.

De opstelling inclusief opslag en afvoer.

Tijdens het verwerken van de mest ontstaat er een biochemische reactie, waardoor de temperatuur hoog kan oplopen.

Beddingmaster

In de Verenigde Staten is het scheiden van mest om er boxstrooisel en compost van te maken, allang niet meer bijzonder. In Nederland wel. Het project Beddingmaster doet daar nog eens een schepje bovenop. De mest wordt niet alleen omgezet tot iets bruikbaars, maar ook de warmte die bij dat proces vrijkomt, wordt gebruikt. Om de mest te steriliseren en drogen, zodat die lichter is bij het transport. Of simpelweg om huizen mee te verwarmen.

Werkwijze

De eerste stap was het kopen van een Amerikaanse machine die de mest scheidt in een dik en dun deel, fracties genoemd. Wordt de dikke fractie gemengd met zuurstof, dan ontstaat een biochemische reactie en loopt de temperatuur op tot bijna 70 graden Celsius. Daardoor wordt de mest meteen gedroogd en steriel en kan die gebruikt worden als boxstrooisel of compost.

Resultaat

Tijdens Fryslân Fernijt zijn de ondernemers druk geweest met het onderzoeken van mestsoorten. Waarin zitten de meeste mineralen? Uit welke mestsoort komt de meeste warmte? Kortom: met welke mestsoort behaalt de Beddingmaster een optimaal resultaat? Met de resultaten uit die onderzoeken worden nu de volgende stappen gezet.

Toekomst

Bedrijven in Duitsland, België, Zweden, Rusland en Estland: allemaal hebben ze al interesse in de Beddingmaster. De volgende stappen in het proces bestaan dan ook uit het perfectioneren en ontwikkelen van Beddingmaster. Dat levert werkgelegenheid op. Hier, in Fryslân.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Klaas de Vries. Mail naar k.devries@vtproducts.nl of bel 06-51511912.

Op de Dairy Campus in Leeuwarden worden in plastic zakken algen geproduceerd om biogas om te zetten in groen gas.

Op de Dairy Campus in Leeuwarden worden in plastic zakken algen geproduceerd om biogas om te zetten in groen gas.

Op de Dairy Campus in Leeuwarden worden in plastic zakken algen geproduceerd om biogas om te zetten in groen gas.

Een schematische weergave van de productie van groen gas met behulp van algen.

Groen gas en algen

Algen die biogas omzetten in groen gas, en vervolgens zelf dienen als veevoer. Dat dat kan, toonden de ondernemers van dit project aan. De algen groeien op het CO2 dat bij de productie van biogas vrijkomt en kunnen vervolgens omgezet worden in gas of veevoer. Deze kringloop is niet alleen goedkoper dan de huidige manier van biogas omzetten, maar levert ook nog eens nieuwe, bruikbare biomassa: eiwitrijk algenveevoer.

Werkwijze

In de installatie wordt biogas gemengd met water en vervolgens gezuiverd. Dit gezuiverde water wordt aan de algen ‘gevoerd’. Maar om algen te kunnen gebruiken, moet je ze eerst wel hebben. Daarom is op de Leeuwarder Dairy Campus een systeem ontworpen en gebouwd dat algen produceert.

Resultaat

Het systeem dat nu op de Diary Campus staat, is het resultaat van twee eerdere proeven met kleinere systemen. Telkens als een systeem succesvol werkt, gaan de ondernemers een stapje verder en schalen ze de algenproductie op. Zo wordt het proces steeds efficiënter.

Toekomst

Het doel van de ondernemers is om op grote schaal hoogwaardige algen te produceren. Een algenboerderij met 2 hectare aan algensystemen is volgens hen haalbare kaart. Maar voordat dat zo ver is, willen ze hun project nog verder verbeteren en daarbij samenwerken met andere projecten op de Dairy Campus. Om samen te werken aan de toekomst.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Pierre Hakkesteegt. Mail naar pierrehakkesteegt@algaecom.nl of bel 06-83513030.

De verbrandingsoven op sportpark Kortezwaag in Gorredijk.

De verbrandingsoven op sportpark Kortezwaag in Gorredijk.

Interview met Gauke Dam, directeur van Bio Energie Friesland

Hoe kwamen jullie op het idee om gras te verwerken tot biomassa? ‘Ik hoorde vaak van gemeentes dat de kosten voor het afvoeren van grasafval zo hoog waren. Daar ontstond het idee om iets anders met gras te doen dan alleen maar afvoeren. Om inspiratie op te doen reisde ik met mijn collega’s van Bio Energie Friesland door heel Europa. Maar wat wij wilden, het gras verwerken tot biobrandstof, dat deed nog niemand.’

Hoe ga je vervolgens te werk? ‘Ten eerste moesten we een manier vinden om het gras te kunnen stoken. Aanvankelijk wilden we er grote briketten van maken, maar al snel kwamen we erachter dat kleine pellets makkelijker te verwerken zouden zijn voor de machines. Daarna volgde de grootste uitdaging: uitzoeken hoe je gras kunt verbranden. Gras bevat namelijk veel silicium, waardoor er veel koolafzetting ontstaat als je het verbrandt. Dat leidt tot verglazing in de kachel. Uiteindelijk kochten we een speciale kachel in Scandinavië en hebben die aangepast zodat hij gras kan verbranden.’

Kwamen er tegenslagen op jullie pad? ‘Ja, maar dat hoort bij het doen van een experiment. Want dat is het. Je moet zelf berekenen, sleutelen, opnieuw berekenen en weer sleutelen, net zo lang tot je het gewenste resultaat bereikt. Er is geen gebruiksaanwijzing waar je even in kunt kijken als je een probleem hebt.’

Wordt er in de toekomst op grote schaal gras gestookt? ‘Hopelijk wel. De verbrandingsoven in Gorredijk werkt nu goed, dus nu kunnen we proeven gaan doen met de uitstoot. We willen natuurlijk dat de rook die de oven uitstoot, het milieu zo min mogelijk belast. Ondertussen zijn er vele ogen op ons gericht. Voor gemeentes zou het kunnen verbranden van gras een enorme kostenbesparing betekenen. In heel Nederland, maar ook in het buitenland, wachten al veel mensen in spanning af.’

Gras als energiebron

Gemaaid gras: afval of brandstof? Dat is wat Bio Energie Friesland in het project ‘Gras als energiebron’ onderzocht. Het afvoeren van gras en snoeiafval kost overheden jaarlijks miljoenen. Met de mogelijkheid om het afval om te zetten in biobrandstof is afvoeren niet langer nodig. Bovendien is de uitstoot van CO2 bij het opwekken van warmte uit gras lager dan wanneer fossiele brandstoffen worden gebruikt.

Werkwijze

Om van gras tot warmte te komen, wordt gemaaid gras eerst verwerkt tot kleine brokjes, zogeheten graspellets. Op sportpark Kortezwaag in Gorredijk werd in het voorjaar van 2013 een speciale, innovatieve CV-ketel geplaatst die deze pellets stookt.

Resultaten

Het buiten- en binnenbad, de sporthal en de fitnessruimte van het sportpark in Gorredijk worden inmiddels vrijwel CO2-neutraal verwarmd met gras. Het resultaat: een verlaging van de energiekosten met zo’n tien procent.

Toekomst

De techniek om uit gras energie te halen, die hebben de projectleiders inmiddels onder de knie. De volgende stap is het verlagen van de uitstoot: die overschrijdt nu nog de wettelijke norm. De ondernemers willen dan ook graag een vervolgonderzoek starten om de uitstoot onder de loep te nemen. Zodat gras gebruiken als energiebron in de toekomst niet langer uitzondering, maar regel is.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Gauke Dam. Mail naar info@bioenergiefriesland.nl of bel 06-15247461.

Met de app kun je eenvoudig een oplaadpunt voor je elektrische auto reserveren.

Met de app kun je eenvoudig een oplaadpunt voor je elektrische auto reserveren.

Een overzicht van gemaakte reserveringen met de app.

Veelgebruikte oplaadpunten worden opgeslagen als favorieten.

Het project Green Drive in een notendop.

Interview met Hans Verwijs, projectleider Green Drive

Oplaadpalen reserveren, is dat nodig? ‘Tanken gaat snel, het opladen van een auto vraagt meer tijd. Als je elektrisch rijdt, wil je op de plaats van bestemming dus wel meteen de stekker in het stopcontact kunnen doen. Zodat je meteen weer elektrisch weg kunt rijden als jij dat wilt. Door een laadpaal te reserveren, weet je zeker dat die voor je klaarstaat.’

Kun je de laadpalen ook gebruiken zonder te reserveren? ‘Daar zijn we nog niet uit. Waarschijnlijk komen er palen die je móet reserveren om ze te kunnen gebruiken, en palen die je niet kunt reserveren. Een laadpaal waar beide mogelijk is, schept verwarring bij de gebruikers. Heeft iemand keurig de laadpaal gereserveerd, sluit een andere gebruiker ondertussen zonder reservering zijn auto erop aan. Dat willen we voorkomen.’

Hoe zorgt de game ervoor dat mensen meer elektrische kilometers maken? ‘De meeste hybride auto’s kunnen zo’n 60 elektrische kilometers maken. Daarna gaan ze over op fossiele brandstoffen. De auto opladen hoeft dus niet per se: hij rijdt ook wel op benzine of diesel. De game houdt bij hoeveel procent van je gereden kilometers ‘groen’ zijn. Hoe hoger dat percentage, hoe meer punten je verzamelt. Samen met andere elektrische rijders ga je de strijd aan om de meeste punten. De game is nog niet uit, maar ik ben ‘m al aan het testen. Ook al speel ik tegen niemand, ik word er toch fanatiek door. Probeer mezelf te verbeteren. Voor mij werkt het, zo’n spelletje!’

Green Drive

Elektrisch rijden heeft de toekomst. De ondernemers van Green Drive maken het nog een stapje aantrekkelijker. Hoe? Met een app! Gebruikers kunnen daarmee een laadpaal voor hun elektrische auto reserveren. Zo weet je zeker dat je op de plaats van bestemming ‘aan de lader’ kunt. Wie dat wil, kan daarnaast de strijd met andere elektrische rijders aangaan in het spel Greendrivers: wie rijdt de meeste kilometers elektrisch, zonder de brandstoftank aan te spreken? Kortom: wie rijdt er het schoonst?

Werkwijze

Een app om reserveringen te maken, staat niet op zichzelf. Daar hoort een back office bij: een systeem waar gecheckt wordt of de laadpaal vrij is, de reserveringen opgeslagen worden en de rekeningen worden verstuurd. Tegelijkertijd met het opzetten daarvan, werden ook de app en de game ontwikkeld.

Resultaten

Wie ICT zegt, zegt precisiewerk. Het ontwikkelen van de app en game kostte dan ook de nodige tijd. Maar inmiddels zijn beide programma’s bijna klaar om gepresenteerd te worden aan het grote publiek. En dat publiek is enthousiast: voor veel mensen wordt elektrisch rijden een stuk aantrekkelijker als ze een laadpaal kunnen reserveren.

Toekomst

Binnenkort komen er twee testparkeerplaatsen en –laadpalen en kunnen de eerste testgebruikers die reserveren met de app. Aan het realiseren van meer reserveerbare laadpalen wordt gewerkt: GreenFlux is bezig met het opzetten van een groot netwerk van palen in heel Nederland. Nu telt ons land vijf reserveerbare palen, volgens de planning staat de teller aan het eind van 2013 minimaal op twintig.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Hans Verwijs. Mail naar hans.verwijs@greenflux.nl of bel 06 53496071.

Water

Als je de kraan opendraait, komt er water uit. Althans, in Nederland. Maar op veel plekken in de wereld is er een groot tekort aan schoon en veilig drinkwater. Daarom wordt er hard gewerkt aan een netwerk van watertechnologie, waarin universiteiten en bedrijven in heel Europa samen nieuwe technologieën ontwikkelen. Zodat schoon, veilig en voldoende drinkwater overal ter wereld vanzelfsprekend wordt. En daar werkt Fryslân graag aan mee.

Fryslân doet mee

Het thema Water omvat zeven projecten. Projecten die bijdragen aan de doelstellingen van Nederland en Europa. Ze richten zich op waterkwaliteit, duurzame waterzuivering of recycling. Of ze boren nieuwe, buitenlandse markten aan. Om zo te laten zien dat Fryslân meedoet en zelfs voorop loopt op het gebied van watertechnologie. Door bijvoorbeeld flinke vooruitgang te boeken in het voorkomen van legionellabesmetting of nieuwe methoden te ontwikkelen om afvalwater te zuiveren.

Bekijk de projecten

Benieuwd naar alle projecten binnen het thema Water? Klik op de knoppen hierboven om ze te bekijken.

Eén van de sensoren die in de Vitens Innovation Playground werd geplaatst.

Een sensor in het VIP-waterleidingnetwerk.

Smart Water Grid 1.0

Smart Water Grid: slimme technologieën toepassen om een intelligent watervoorzieningsnetwerk te creëren. Met een intelligent netwerk controleren sensoren continu de kwaliteit en druk van het water. Raakt het water verontreinigd of valt de druk weg vanwege een lekkage, dan slaan de sensoren meteen alarm. Problemen worden sneller ontdekt en opgelost. En dat bespaart tijd én geld.

Werkwijze

In het project van Fryslân Fernijt is onderzocht aan welke eisen de sensoren moeten voldoen. Daarvoor werd gebruik gemaakt van de Vitens Innovation Playground (VIP): een gebied van bijna 2300 kilometer leidingen en 100.000 aansluitingen. Daarin werden verschillende typen sensoren aan allerlei tests onderworpen.

Resultaten

De tests in de VIP leidden tot aanpassingen en verbeteringen in de sensoren. Twee typen sensoren, de zogeheten Aquascope sensoren en de Eventlab sensoren van Optiqua, zijn inmiddels op de markt uitgebracht. Bovendien kwam uit Smart Water Grid zoveel kennis en informatie naar voren, dat deze verder onderzocht zal worden in nieuwe projecten.

Toekomst

De onderzoeken binnen Smart Distribution Grid hebben geleid tot een aantal nieuwe onderzoeken en projecten. Bijvoorbeeld op het gebied van lekdetectie of energieoptimalisatie. In deze nieuwe projecten, die grotendeels in de VIP zullen plaatsvinden, wordt doorgewerkt aan het realiseren van een intelligent watervoorzieningsnetwerk. Ook andere technologieleveranciers en drinkwaterbedrijven kunnen voor het testen en ontwikkelen van nieuwe technologieën gebruik maken van de VIP.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Bendert de Graaf. Mail naar bendert.degraaf@vitens.nl of bel 06-51092473.

De zoetwaterwormen zuiveren het water en worden vervolgens verwerkt tot vis- of veevoer.

De zoetwaterwormen zuiveren het water en worden vervolgens verwerkt tot vis- of veevoer.

Glasaaltjes vallen aan op bevroren wormen.

Het effect van wormen op organisch afval.

Interview met Hellen Elissen, projectleider No Food to Waste

Hoe ontdekten jullie dat wormen groeien op afvalwater? ‘Ik heb eerder onderzoek gedaan naar het zuiveren van rioolwater met behulp van wormen. Met de resultaten van dat onderzoek zijn we aan de slag gegaan, zodat de technologie ook geschikt werd voor ‘schone’ reststromen.’

Waarom zijn wormen zo geschikt als veevoer? ‘De wereldbevolking groeit en daardoor neemt ook de vraag naar voedsel toe. Iedereen moet immers eten. Om vlees te produceren, moet je eerst het dier voeren. Vooral eiwitten zijn belangrijk voor de groei van kweekvis en slachtvee. Wormen bestaan voor meer dan zestig procent uit dierlijke eiwitten en omegavetzuren en zijn bovendien efficiënt te produceren: om een kilo wormen te kweken, heb je minder dan een kilo voer nodig. En als dat voer dan ook nog eens uit afvalwater bestaat, is het helemaal duurzaam.’

Is alle afvalwater geschikt om wormen mee te kweken? ‘In het afvalwater moeten natuurlijk wel voedingsstoffen waar de wormen iets aan hebben. Met reststromen van groenteverwerkers gaat dat heel goed. Daar zit nog voldoende voeding in. Maar ook andere stromen zijn geschikt. Als er wat minder voedingsstoffen in het water zitten, zullen de wormen langzamer groeien. Maar ook dan zijn ze nog prima geschikt als vervanger voor traditionele diervoeders.’

No Food to Waste

Waterige bijproducten uit de voedingsindustrie bevatten vaak nog veel waardevolle voedingsstoffen. Zonde om die zomaar weg te gooien! No Food to Waste transformeerde het afval tot voedingsbodem. Zoetwaterwormen eten de voedingsstoffen op en zuiveren het water, waarna de wormen verwerkt worden tot voer voor bijvoorbeeld kweek- en siervis. Voer dat normaal gemaakt wordt van wilde vis. Het mes snijdt aan twee kanten: afvalwater krijgt een nieuwe bestemming en de wilde vis blijft gespaard.

Werkwijze

Dat wormen water schoon kunnen maken, wisten de ondernemers al. Wat ze wel onderzochten, was de beschikbaarheid van afvalwater in Fryslân. Welke bedrijven zitten er in de buurt en produceren bruikbare reststromen? Tegelijkertijd werd onderzocht op wat voor manier de wormen tot visvoer verwerkt kunnen worden: gedroogd, in de vorm van meel of juist een gelei?

Resultaten

Met afvalwater van een groenteverwerkingsbedrijf werden de eerste tests gedaan. Met succes: de wormen groeiden goed op de voedingsstoffen in het afvalwater. Vissen kregen zoetwaterwormen te eten en ook die groeiden goed op hun nieuwe voedsel. Nu starten de ondernemers een pilot op het terrein van een fabriek. Om te onderzoeken of de wormen ook ‘op locatie’ willen groeien.

Toekomst

Wormen kweken met afvalwater kan in de toekomst een standaard onderdeel van het productieproces in fabrieken zijn. Ook veehouders en viskwekers kunnen die taak op zich nemen. Hoe de praktijk er precies uit gaan zien, moet nog blijken. Eén ding is zeker: wormen en veevoer zijn een prima combinatie.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Hellen Elissen. Mail naar hellen@tailtec.eu of bel 06-26966820.

Zeewier bindt zware metalen aan zich, waardoor het afvalwater kan zuiveren.

In het laboratorium werden verschillende soorten zeewier getest.

In het laboratorium werden verschillende soorten zeewier getest.

In de rioolwaterzuivering van Leeuwarden staat een pilotinstallatie die met zeewier het Leeuwarder afvalwater zuivert.

Cleanwater

Afvalwater bevat vaak zware metalen. Zeewier bindt zware metalen aan zich. Kun je zeewier gebruiken om de hoeveelheid zware metalen te reduceren, zodat een gewenste concentratie overblijft? Dat was de grote vraag binnen het project Cleanwater. Het antwoord: dat kan. En door het zeewier van tevoren te behandelen met een base of zuur, kan het zeewier nog meer metalen opnemen. Bovendien kan tijdens deze behandeling ook nog eens een plantengroeimiddel uit het zeewier worden gewonnen.

Werkwijze

Het ontwikkelen van de technologie begon in het laboratorium: daar werd zeewier aan afvalwater toegevoegd, waarna water en zeewier werden geanalyseerd. Was het water daadwerkelijk schoner? Hoeveel metalen zaten er aan het zeewier? En, zo bleek, de ene soort zeewier is de andere niet. Het meest geschikt is bruin zeewier. Dat neemt veel metalen op en groeit bovendien aan de Nederlandse kust. Geen hoge transportkosten en uitstoot, wel een duurzame manier van afvalwater zuiveren.

Resultaten

Met de resultaten uit de laboratoriumonderzoeken werd een pilotinstallatie gebouwd. Deze staat nu bij de rioolwaterzuivering van Leeuwarden en zorgt tijdens de tests voor een verlaging van de hoeveelheid zware metalen in het Leeuwarder afvalwater.

Toekomst

Na de tests in Leeuwarden zullen de ondernemers zich buigen over de mogelijkheden van de waterzuiveringsinstallatie. De technologie is namelijk geschikt voor zowel stedelijk afvalwater als industrieel afvalwater. In welke branche de installaties als eerste zullen worden gepresenteerd, is afhankelijk van de testresultaten. De volgende stap is het zoeken van potentiële investeerders. Zodat de installatie ook daadwerkelijk in de praktijk gebruikt gaat worden.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Vincent de Vrind. Mail naar vincent.devrind@feyecon.com of bel 06-30722275.

Een schematische weergave van de anaerobe en aerobe waterzuiveringsinstallatie.

De pilotinstallatie van de kleinschalige waterzuivering.

De pilotinstallatie van de kleinschalige waterzuivering.

Kleinschalige anaerobe waterzuivering

Anaerobe waterzuivering, zonder zuurstof water schoonmaken, is geen nieuwe techniek. Maar omdat anaerobe waterzuiveringsinstallaties groot en kostbaar zijn, was deze manier van water zuiveren voorheen alleen weggelegd voor grote bedrijven. Daarom werd binnen dit project gewerkt aan een kleine variant van de installatie. Die bestaat niet langer uit maatwerk, maar wordt in standaard maten gemaakt. Dat is goedkoper en dus toegankelijker voor kleine bedrijven.

Werkwijze

In de installatie maken bacteriën het water schoon. Een eerste groep bacteriën eet de voedseldeeltjes, zoals suiker, zetmeel en eiwit op. In een tweede zuiveringsronde wordt ook het stikstof uit het water gehaald. Bij wijze van proef werd de pilotinstallatie bij een bedrijf geplaatst. Deze installatie kreeg veel te verduren omdat de samenstelling en kwaliteit van het afvalwater sterk wisselde. Eigenlijk een goede zaak: zo kregen de projectleiders veel inzicht in goede en zwakke punten van het apparaat.

Resultaten

Met de kennis die de ondernemers opdeden tijdens de eerste test, ontwikkelden ze de pilotinstallatie verder door. Met deze testinstallatie van Econvert kunnen geïnteresseerde bedrijven de techniek testen met hun afvalwater. Het ene water is namelijk het andere niet; op sommige afvalstoffen gedijen de bacteriën goed, van andere stoffen gaan ze zelfs dood. Daarom geven de ondernemers bedrijven de kans om de installatie eerst op hun eigen terrein te testen.

Toekomst

Voor fabrikanten van voedsel en papier heeft anaerobe waterzuivering de toekomst. Daar zijn de ondernemers van overtuigd. Met deze technologie besparen bedrijven op lozingskosten voor afvalwater. En met de kleinschalige installatie is ook de aanschaf geen hoge drempel meer.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Thom de Ruiter. Mail naar t.deruiter@econvert.nl of bel 06-21267655.

Met een veldproef werd onderzocht of de technologie voldeed aan de verwachtingen.

Een kiemproef wees uit dat de aardappels nog goed wilden ontkiemen na ion-desinfectie.

Een kiemproef wees uit dat de aardappels nog goed wilden ontkiemen na ion-desinfectie.

Op de rolband worden de aardappelen gedesinfecteerd.

Ion-desinfectie pootaardappelen

Water, lucht en elektrisch geladen moleculen: ze klinken wellicht niet als de belangrijkste onderdelen van een desinfectiesysteem voor aardappelen, maar zijn dat wel. Pootaardappelen worden zelden gewassen, omdat ziektekiemen zich tijdens het wassen kunnen verspreiden. Er is echter steeds meer vraag naar gewassen pootgoed. Met ion-desinfectie, zoals de technologie heet, kunnen pootaardappelen met erg weinig water gewassen worden, en worden ze toch voldoende gereinigd.

Werkwijze

Met een pilotinstallatie, een kiemproef en een veldproef onderzochten de ondernemers of de technologie de verwachtingen waarmaakte. In het lab werden de resultaten onderzocht: hoeveel ziekteverwekkers zaten er nog op de aardappelen? Zaten ze ook ín de knollen? Wilden de aardappelen nog kiemen na de desinfectie? Kwamen de ziekten die bij de desinfectie bestreden werden, terug in de nieuwe aardappelen?

Resultaten

De eerste resultaten lijken positief: de hoeveelheid bacteriën in en op de aardappelen is minder. Ook ontkiemden de aardappelen na behandeling nog. Maar om er echt zeker van te zijn dat de ion-desinfectie goed werkt, werd een tweede pilotinstallatie gebouwd. Nu is het wachten op de resultaten daarvan.

Toekomst

Als de proef met de tweede pilotinstallatie ten einde komt, zullen de resultaten worden geanalyseerd en geëvalueerd. Zijn ze positief, dan is het waarschijnlijk dat het project een vervolg krijgt. De vraag naar gewassen pootaardappelen neemt in ieder geval toe; de vraag naar een verbeterde manier om ze te wassen daarom waarschijnlijk ook.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Sytze Wiegersma. Mail naar s.wiegersma@lsrd.nl of bel 06-26887735.

Bij DOC Kaas in Hoogeveen werd een pilotinstallatie geplaatst.

Met de nieuwe technologie wordt pekelwater op een energiezuinige manier gefilterd.

Met de nieuwe technologie wordt pekelwater op een energiezuinige manier gefilterd.

DownStream Pekelfiltratie

Door kaas te pekelen, is hij langer houdbaar en krijgt hij smaak. Een onmisbare stap in het productieproces dus. Maar hebben er al veel kazen in het pekelbad gezeten, dan raakt het pekelwater verontreinigd. De traditionele manieren om pekelwater schoon te maken, kosten veel energie. Daarom gingen de ondernemers tijdens dit project aan de slag met een nieuwe methode. Die is energiezuiniger en houdt de filters in het pekelbad schoner, waardoor die minder vaak onderhouden hoeven worden. En dat bespaart geld.

Werkwijze

Bij kaasfabriek DOC Kaas in Hoogeveen werd een eerste proef gedaan. Daar werd een kleine versie van de installatie geplaatst en getest. Met vallen en opstaan ontstond uiteindelijk een goed werkend model.

Resultaten

In het pekelwater dat wordt gereinigd door de nieuwe installatie, zit een kleinere hoeveelheid bacteriën. Oftewel: proef geslaagd. ‘Proefkonijn’ DOC Kaas ziet wel heil in de nieuwe methode: een grotere, mobiele versie van de installatie wordt daar binnenkort in gebruik genomen. Is het reinigen van het pekelwater op de ene locatie klaar, dan kan het apparaat relatief eenvoudig naar een andere plek worden verplaatst, om daar zijn werk te doen.

Toekomst

Schone kaas uit een schoon pekelbad is aantrekkelijk voor klanten. Vooral in Azië, waar een groot deel van de Nederlandse kaas heen gaat, wordt veel waarde gehecht aan een betere hygiëne. DownStream pekelfiltratie maakt dit mogelijk. Dat de technologie langzaam aan populariteit zal winnen, ligt dan ook in de lijn der verwachting.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Q.G. Adema. Mail naar q.g.adema@cew-leeuwarden.nl of bel 06-51516147.

De voorkant van de proefopstelling in het laboratorium.

De achterkant van de proefopstelling in het laboratorium.

Interview met Maarten Nederlof, projectleider Online bewaking legionellapreventiesystemen

Het Nederlandse drinkwater staat bekend om zijn goede kwaliteit. Is zo’n systeem dan wel nodig? ‘Op sommige plaatsen wordt de legionellanorm overschreden. Vooral in ziekenhuizen en verzorg- en verpleeghuizen moet je extra opletten: de mensen die daar het drinkwater gebruiken, zijn al kwetsbaar. Zitten er veel legionellabacteriën in het water, dan schrijft de wet het ‘thermisch beheersconcept’ voor: het spoelen van de leidingen met warm water. Maar soms werkt dat niet. Dan ga je op zoek naar andere oplossingen. Eén daarvan is koper- en zilverionisatie.’

Wat is het bijzondere aan jullie installatie? ‘De koper- en zilverionen hebben een desinfecterende werking en doden de legionellabacteriën. Maar het is lastig om te bepalen hoeveel ionen je moet toevoegen. Gebruik je te weinig, dan blijven de bacteriën leven. Teveel toevoegen wil je ook niet, want dan vervuil je het drinkwater onnodig. Daarom zijn we op zoek gegaan naar een manier waarop we het water continu in de gaten kunnen houden. De hoeveelheid legionellabacteriën meten kan niet: dat moet je een week op kweek zetten en duurt dus te lang. Wat wel kan, is de hoeveelheid ionen in de gaten houden. Daardoor kun je precies bepalen hoeveel ionen je gebruikt, én je kunt aantonen dat het water gedesinfecteerd wordt.’

Wat is het voordeel van koper- en zilverionisatie ten opzichte van het thermisch beheersconcept? ‘Spoelen met warm water kost natuurlijk water. Maar ook energie om het water op te warmen. Met koper- en zilverionisatie bespaar je die. Daarom is het zo belangrijk dat de wet gaat veranderen. Als het thermisch beheersconcept niet naar behoren werkt, mogen zorginstellingen en ziekenhuizen straks namelijk overschakelen op koper- en zilverionisatie. Ze hoeven dan niet langer verplicht de leidingen te spoelen met warm water, terwijl ze óók koper- en zilverionisatie toepassen. Dat is dubbelop en onnodig. Gelukkig gaat dat veranderen. Een mooie ontwikkeling!’

Online bewaking legionellapreventiesystemen

Ieder jaar sterven er tientallen patiënten aan de veteranenziekte, een gevolg van legionellabesmetting. Daar moest iets aan gebeuren. Controleren of er legionellabacteriën in leidingwater zitten, duurt echter een week. Daarom meet het systeem dat ontwikkeld werd in dit project, niet de hoeveelheid legionellabacteriën, maar de werking van de desinfectiemethode. Het water wordt gedesinfecteerd met koper- en zilverionen, een sensor meet continu of er voldoende ionen in het water zitten. Is het toch vervuild, dan bestrijden de ionen de bacteriën meteen.

Werkwijze

In een laboratorium werd een testversie van de installatie gemaakt. Het water werd expres vervuild met bacteriën, waarna de koper- en zilverionen aan het werk werden gezet. Het resultaat: de hoeveelheid bacteriën werd minder. De installatie werkte naar behoren. Maar er was nog een andere horde die genomen moest worden. De wet schrijft namelijk voor dat bij een overschrijding van de norm, de leidingen gespoeld moeten worden met warm water: het thermisch beheersconcept. Om ervoor te zorgen dat ook de koper- en zilverionisatie wettelijk toegestaan wordt, gingen de ondernemers met de wetgevers in gesprek.

Resultaten

De lobby van de ondernemers had succes: binnenkort veranderen de regels en mag, als het thermisch beheersconcept niet afdoende is, de koper- en zilverionisatie ingezet worden. Tot die tijd wordt de installatie die binnen het project ontwikkeld werd, verder doorontwikkeld.

Toekomst

Is de wet eenmaal aangepast, dan is het tijd om zorginstellingen en ziekenhuizen kennis te laten maken met de nieuwe technologie. Maar omdat deze instellingen onder streng toezicht staan en zich aan veel regels moeten houden, zal dat tijd kosten.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Maarten Nederlof. Mail naar info@cew-leeuwarden.nl of bel 058-2100919.

Gezond ouder worden

Gezond en fit oud worden, dat wil iedereen. Zo lang mogelijk zelfstandig wonen, zo weinig mogelijk medicijnen gebruiken. Tegelijkertijd moeten we de zorgkosten laag houden. Binnen het thema Gezond ouder worden wordt dan ook hard gewerkt aan vernieuwende oplossingen. Met innovatieve ideeën maken de ondernemers de zorg nog efficiënter en effectiever. Zodat iedereen daar, nu of in de toekomst, van kan profiteren.

Drie projecten

Binnen dit thema leest u meer over drie uiteenlopende projecten. Zo is een totaaloplossing voor zorg op afstand na Fryslân Fernijt III binnen handbereik en kan uw huisarts in de toekomst sommige tests zelf uitvoeren. Digitaal communiceren met uw arts, dat kan binnenkort veilig en eenvoudig met een vingerafdruk.

Bekijk alle projecten

Klik op de knoppen hierboven om alle projecten binnen het thema Gezond ouder worden te bekijken.

CARE@HOME

Mensen worden steeds ouder en hebben, naarmate ze ouder worden, ook meer zorg nodig. Tegelijkertijd willen veel ouderen zo lang mogelijk thuis blijven wonen. Zorg op afstand wordt dus steeds belangrijker en is, met dank aan slimme technieken en hulpmiddelen, steeds eenvoudiger. Care@Home wilde een platform ontwikkelen dat al die technische snufjes met elkaar verbindt. Zodat ze samen de thuiszorg nog beter, effectiever en efficiënter maken.

Werkwijze

Niet alleen de techniek achter zo’n platform, maar ook de behoeften van cliënten én zorgverleners stonden centraal. Waar zouden zij nou echt baat bij hebben? Beeldbellen met zorg en familie, automatische valdetectie, looprouteverlichting en op afstand deuren kunnen openen werden het vaakst genoemd. Met die kennis gingen de ondernemers aan de slag.

Resultaten

Het plan was om het systeem te testen bij een aantal mensen thuis. Cliënten en zorgmedewerkers waren al enthousiast. Helaas bleek de lat voor het platform toch te hoog te liggen. Sensoren, camera’s en software aan elkaar koppelen en ook nog goed laten samenwerken, dat was binnen de tijd van Fryslân Fernijt III niet haalbaar. Tot een volledig werkend prototype van Care@Home is het dus niet gekomen. Maar ervaring om later mee verder te werken, die is er wel.

Toekomst

Zorg op afstand wint langzaamaan terrein in het zorglandschap. Daarmee neemt ook de vraag naar een merkonafhankelijk platform dat alle technologieën aan elkaar koppelt, gestaag toe. Een volledig platform is er nu nog niet. Maar dat zal er ongetwijfeld komen. En de kennis die is opgedaan binnen dit project levert daar een bijdrage aan.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Sigrid Fekken. Mail naar s.fekken@platformgeef.nl of bel 06 44 305 801.

Om in te loggen met de Zelfzorgpas stop je deze in een kaartlezer en scan je je vingerafdruk.

Om in te loggen met de Zelfzorgpas stop je deze in een kaartlezer en scan je je vingerafdruk.

Binnenkort wordt de technologie ingezet om te controleren of jongeren oud genoeg zijn om alcohol te mogen kopen.

Ook op smartphones is de Sesam technologie toe te passen.

Scan je vingerafdruk door deze op het scherm van je smartphone te leggen.

Sesam Authenticatie Dienst

Geen gebruikersnaam en wachtwoord meer hoeven onthouden, maar simpelweg je vingerafdruk gebruiken om in te loggen met je zorgpas. Dat is het project Sesam Authenticatie Dienst in een notendop. Stop de zogenaamde Zelfzorgpas in een kaartlezer en scan tegelijkertijd je vingerafdruk. Eenvoudig, betrouwbaar en zonder privacyrisico’s.

Werkwijze

Inloggen met een gebruikersnaam en wachtwoord is eenvoudig, maar onveilig, omdat wachtwoorden vaak gehackt worden. De Zelfzorgpas moest net zo eenvoudig zijn, maar wél veiligheid garanderen. De technologie erachter bestond al enige tijd. Tijdens Fryslân Fernijt is die geperfectioneerd voor het inloggen met een pas en vingerafdruk en vervolgens uitgebreid getest.

Resultaten

De Zelfzorgpas is getest in ziekenhuis Tjongerschans in Heerenveen en met trombosedienst Mylab bij zorggroep Hof & Hiem. Over één ding zijn alle testgebruikers het eens: het systeem werkt eenvoudig en voelt veilig en betrouwbaar aan. Wie het eenmaal gebruikt, wil niet meer anders.

Toekomst

In zorginstellingen rond Amsterdam en Zwolle is de Zelfzorgpas al geïntroduceerd. Binnenkort wordt het systeem ingezet bij de leeftijdscontrole in Heerenveense supermarkten en kroegen. Kopen jongeren alcohol, dan moeten zij eerst de pas in de lezer steken en hun vinger scannen. Een groen of rood lampje laat vervolgens zien of de jongere oud genoeg is om de drank te mogen kopen.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Henk Gijzen. Mail naar henk@sesam.me of bel 06-25176118.

Een schematische weergave van de biosensor.

Eiwitdraden in patiëntenurine.

Kristallen in patiëntenurine.

Een resultaat van een screening van patiëntenurine.

BioMedCity 1.0

Heb je een blaasontsteking, dan kan het al gauw twee dagen duren voor je urine onderzocht is. Niet alleen vervelend, maar zelfs gevaarlijk. Dat kan beter, vinden de ondernemers van BioMedCity 1.0. Zij ontwikkelden een biosensor die binnen twee uren kan vaststellen of en welke bacteriën er in de urine zitten. Gewoon in de huisartsenpraktijk zelf. Dat scheelt kostbare tijd.

Werkwijze

De biosensor is eigenlijk een microbiologisch laboratorium in het klein. Door een kleurstof aan de urine toe te voegen, worden ziekteverwekkende bacteriën opgespoord. De sensor maakt een foto van het urinemonster, waarna zorgverleners een diagnose kunnen stellen. Om dat allemaal goed te laten werken, zijn verschillende technologieën nodig. De ene zorgt ervoor dat het apparaat bacteriën kan opsporen, weer een andere laat hem technisch goed werken.

Resultaten

Na een uitgebreide testfase werkt de biosensor helemaal naar behoren. Nu is het tijd om in een huisartsenpraktijk de proef op de som te nemen. Het apparaat doet zijn werk, maar nu moeten mensen zonder technische achtergrond, zoals de doktersassistente of de verpleegkundige, er ook nog mee uit de voeten kunnen. Want zij gaan de biosensor uiteindelijk gebruiken.

Toekomst

Over enkele jaren staat er in talloze huisartsenpraktijken een biosensor. Althans, dat is het streven van de ondernemers. Zodat urine onderzoeken geen twee dagen, maar twee uren duurt. En dat redt levens.

Meer weten over dit project

Neem contact op met projectleider G.J. Jansen. Mail naar g.j.jansen@biotrack.nl of bel 06-22633308.

Recreatie & Toerisme

Fryslân heeft veel te bieden. Niet alleen aan haar inwoners, maar ook aan toeristen. Dagjesmensen of vakantiegangers die de provincie willen ontdekken. Die genieten op het water, een bezoek brengen aan de Friese elf steden of dat echte eilandgevoel ervaren op de Waddeneilanden.

Extra dimensie

De Friese meren, de elf steden en de Wadden: die kenmerken Fryslân. Die maken de provincie uniek. Daarom is juist daar ruimte voor innovatie. Voor nieuwe, originele ideeën die de recreatie en toerisme in Fryslân een extra dimensie geven. Het project ‘Rural Game Engine’ is zo’n idee. De klassieke elf steden krijgen een nieuw jasje. Een innovatief jasje.

Bekijk het project

Klik hierboven op de knop om het project ‘Rural Game Engine’ te bekijken.

In TimeQuest ontdekken toeristen in een fantasieversie van Dokkum de geschiedenis van de stad.

In TimeQuest ontdekken toeristen in een fantasieversie van Dokkum de geschiedenis van de stad.

In TimeQuest ontdekken toeristen in een fantasieversie van Dokkum de geschiedenis van de stad.

Beeldmerk: Het logo van de game TimeQuest.

Ontwerp website: De ondernemers ontwikkelden een website die hoort bij de game. Door in te loggen via Facebook kunnen gebruikers meepraten over de game.

Interview met Bastiaan Blaauw, projectleider Rural Game Engine

Met een game Dokkum ontdekken, wat is daar zo leuk aan?
‘Je stapt in een virtuele versie van de werkelijkheid. Ineens ben je niet langer gebonden aan plaats of tijd. Terwijl je door de stad loopt, ontdek je dat het spel door iemand gesaboteerd is. Daardoor is het spel niet alleen onspeelbaar, maar wankelen ook de toekomst en het verleden van de stad. Tijdens een zoektocht naar de dader ontmoet je verdachten die raadsels en verhalen over het verleden vertellen. Ontmasker je de saboteur, dan red je de geschiedenis en de toekomst van Dokkum. Doordat we de mogelijkheid hebben ingebouwd om het spel te verbinden met Facebook, worden persoonlijke gegevens van de speler verwerkt in het spel. Het gaat niet langer alleen over Dokkum, maar ook over de speler zelf.’

Is het ingewikkeld om een game als deze te ontwikkelen?
‘Allereerst hebben we ons over het verhaal gebogen. We wilden de geschiedenis van Dokkum vertellen, maar hoe? Wilden we het alom bekende verhaal van Bonifatius nog een keer vertellen, of kozen we een andere invalshoek? Het werd dat laatste. We vertellen kleine dingen uit de Dokkumer geschiedenis. Bijvoorbeeld dat er in de achttiende eeuw een grote brand was. Spelers moeten die zien te blussen om de toekomst van de stad te redden. De tweede uitdaging was natuurlijk het ontwikkelen van de techniek. Je maakt tegelijkertijd gebruik van heel veel functies van een tablet: GPS, een kompas, de videokaart… ervoor zorgen dat dit alles goed samenwerkte, was een flinke uitdaging. We hebben het ontwerp expres niet te realistisch gemaakt. Als je de tablet richt op een boom, dan zie je wel een boom op je scherm, maar je kunt niet ieder blaadje tellen. Daardoor is het spel niet te zwaar om op een tablet te spelen.’

Wat is de rol van de lokale ondernemers?
‘In de game kun je een zogenaamde minigame doen. Je stapt dan even uit het hoofdspel en doet een klein, eenvoudig spel tussendoor. De minigames zijn gebaseerd op de geschiedenis van de Dokkumer bedrijven. Zo kun je door Dokkum racen terwijl je vlees dat van de vrachtauto is gevallen, terug moet brengen naar de slager. Heb je de game voltooid, dan krijg je korting bij de slager. En hij vertelt je hoe de game betrekking heeft op het bedrijf.’

Rural Game Engine

Gamen, dat doe je toch achter de spelcomputer? Niet als het aan de ondernemers van de Rural Game Engine ligt. Met TimeQuest, de game die zij ontwikkelden, gaan toeristen op avontuur in Dokkum. In een fantasieversie van de stad duiken ze de geschiedenis in. Op zoek naar het geheim van de twaalfde Friese stad.

Werkwijze

Dat de game over de geschiedenis van Dokkum zou gaan, daar waren de ondernemers het over eens. Maar wat moest er naar voren komen? Een scriptschrijver schreef het verhaal. Bovendien kreeg Facebook een plaatsje in de game. De gebruiker logt in waarna zijn foto’s, interesses en andere gegevens mee gaan doen in het spel. Ook lokale ondernemers nemen deel: door opdrachten te doen, verzamelen de spelers korting of voordeel bij verschillende Dokkumer winkels en musea.

Resultaten

Met een eerste versie van de game en tien ondernemers die het wel zagen zitten om mee te werken, ging een pilot van start. Met succes, want inmiddels ligt er een goed werkend prototype van TimeQuest en is de verhaallijn helemaal af.

Toekomst

Het lanceren van de app is natuurlijk het eerste en belangrijkste doel. Tegelijkertijd met de lancering zullen verschillende campagnes van start gaan, om zo veel mogelijk mensen kennis te laten maken met TimeQuest. En er moet natuurlijk ook gespeeld worden! Het doel: 2000 toeristen die zich in het komende toeristenseizoen onderwerpen aan het raadsel van de twaalfde stad.

Meer weten over dit project?

Neem contact op met projectleider Bastiaan Blaauw. Mail naar bastiaan@statuur.nl of bel 06-53841006.